Vahid qaydalar və sosial bərabərlik: Müəllim və şagirdlər üçün geyim tələbinin təhsilə faydaları

Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim qaydalarına həm şagirdlərin, həm də müəllimlərin əməl etməsi nəzərdə tutulur. Yeni tələblər məktəblərdə vahid mədəniyyətin, intizamın və peşəkar davranış normalarının formalaşdırılmasına xidmət edir. Bunu məktəblərdə geyim qaydaları ilə bağlı Oxu.Az-a açıqlamasında deputat Sevinc Fətəliyeva deyib.
Deputat bildirib ki, 2026-cı ilin iyulunda "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna edilən dəyişikliklərə əsasən, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı müəyyən edilmiş tələblər həm təhsilalanlara, həm də pedaqoji işçilərə şamil olunur. Oktyabrın 6-da isə Nazirlər Kabinetinin 325 nömrəli qərarı ilə pedaqoji işçilərin geyiminə dair ayrıca tələblər təsdiqlənib: "Sənəd vahid yanaşmanı nəzərdə tutur və bunu məktəbdə işgüzar mədəniyyətin formalaşdırılması ilə birbaşa əlaqələndirir. İlk baxışdan geyimin təhsilin keyfiyyəti ilə yalnız dolayı əlaqəsinin olduğu düşünülə bilər. Əslində isə xarici görünüş mədəniyyəti hər bir ciddi institutun təşkilati mədəniyyətinin tərkib hissələrindən biridir. Bir çox peşə sahiblərinin xarici görünüşünə dair tələblərin mövcudluğu bizi təəccübləndirmir. Belə tələblər insanın müəyyən bir qurumu təmsil etdiyi, peşə məsuliyyəti daşıdığı və cəmiyyətlə daimi ünsiyyətdə olduğu sahələrdə mövcuddur. Məktəb də bu baxımdan istisna deyil. Üstəlik, müəllimin rolu xüsusidir. Müəllim uşağa yalnız konkret fənn üzrə bilik vermir. Onun ünsiyyət tərzi, işə münasibəti, punktuallığı, nitq mədəniyyəti və xarici görünüşü daim şagirdlərin gözü qarşısındadır. Buna görə də müəllimin peşəkar obrazı obyektiv olaraq tərbiyə prosesinin bir hissəsinə çevrilir. Yeni tələblər də məhz bu məntiqdən irəli gəlir. Müəllimin geyimi təmiz, səliqəli, sadə olmalı, işgüzar üsluba, pedaqoji fəaliyyətin xüsusiyyətlərinə və şagirdlərin yaşına uyğun gəlməlidir. Eyni zamanda, fəaliyyətin xarakterinə görə fərqli geyim tələb olunan fənlər və məşğələlər üçün məntiqli funksional istisnalar da nəzərdə tutulub. Deməli, dövlətin məqsədi müəllimin xarici görünüşünü həddindən artıq tənzimləmək deyil, aydın və anlaşıqlı peşə standartı müəyyən etməkdir". S.Fətəliyeva vurğulayıb ki, bu yanaşmanın bir neçə mühüm ölçüsü var: "Birinci ölçü pedaqoji yanaşmadır. Uşaq yalnız dərslikdən öyrənmir. O, daim böyüklərin davranış modellərini müşahidə və mənimsəyir. Səliqə, ölçü hissi, məkana və şəraitə uyğun geyim seçmək bacarığı da şəxsiyyət mədəniyyətinin bir hissəsidir. Əgər məktəb gələcəkdə universitetdə, peşə mühitində və ictimai həyatda özünü rahat və uyğun şəkildə ifadə edə bilən insan yetişdirmək istəyirsə, bu normaları praktikada özü nümayiş etdirməlidir. İkinci ölçü intizamdır. Şagirdlər üçün məktəbli forması, müəllimlər üçün isə işgüzar üslub təhsil müəssisəsinin ümumi vizual kodunu yaradır. İnsan məktəbə daxil olarkən qaydaların, məsuliyyətin və ətrafdakılara hörmətin mövcud olduğu müəyyən institusional mühitə daxil olur. Bu, xırda məsələ deyil. İlk baxışda kiçik görünən gündəlik qaydalara əməl olunması nəticəsində tədricən qanuna və ümumilikdə ictimai normalara hörmət mədəniyyəti formalaşır". Deputat vurğulayıb ki, yalnız intizam haqqında mühazirələr oxumaqla qaydalara hörmət aşılamaq mümkün deyil. "Uşaq görməlidir ki, qaydalar daimi xarakter daşıyır və hamıya şamil olunur. Məhz buna görə də yeni normaların elə bir vəziyyət yaratmaması prinsipial əhəmiyyət daşıyır ki, məktəbli forma geyinməyə məcbur olduğu halda, təhsil prosesinin yetkin iştirakçısı hər hansı tələbdən tam azad olsun. Əksinə, pedaqoji işçilər üçün də müvafiq peşə standartları müəyyən edilir. Belə yanaşma ədalət və ümumi məsuliyyət hissini gücləndirir. Müəllimin işgüzar geyim tərzi məktəbin ümumi korporativ mədəniyyətinin bir hissəsidir, komanda ruhunun möhkəmlənməsinə xidmət edir və təhsil müəssisəsinin ictimai nüfuzuna müsbət təsir göstərir. Üçüncü ölçü sosial bərabərlikdir. Məktəbli formasının funksiyalarından biri brendlər, geyimin qiyməti və ailələrin maddi imkanları arasında rəqabəti mümkün qədər sinif otağından kənarda saxlamaqdır. Uşaqlar üçün belə fərqlər xüsusilə həssas məsələdir. Böyüklərə xırda görünə biləcək bahalı ayaqqabı, dəbli aksesuar və ya tez-tez dəyişən qarderob yeniyetmə mühitində müəyyən iyerarxiyaların yaranmasına, psixoloji təzyiqə və uşağın kollektivdən təcrid olunmasına səbəb ola bilər. Vahid məktəbli forması bu problemləri tam aradan qaldırmasa da, onların nümayiş etdirilməsi üçün imkanları əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Məhz buna görə də məktəbli formasının sosial mahiyyəti sadəcə dress-kod anlayışından daha genişdir. Forma sosial-iqtisadi fərqlərin yumşaldılmasına, ayrı-seçkilik risklərinin azalmasına və uşaqda kollektivə mənsubiyyət hissinin formalaşmasına kömək edir. Dördüncü ölçü dövlət məktəbinin dünyəvi xarakteridir. Qanunda ümumi təhsil sahəsində dövlət siyasətinin prinsiplərindən biri kimi milli xarakter və dünyəvilik prinsipi artıq birbaşa təsbit olunub. Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli qərarı ilə müəyyən edilib ki, şagirdlər müəyyən edilmiş formanın vahidliyini pozan və ya ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə zidd olan geyim elementlərindən istifadə etməməlidirlər. Lakin bu normanın mahiyyətini cəmiyyətə düzgün izah etmək son dərəcə vacibdir. Dünyəvi məktəb milli və ya mənəvi dəyərlərdən imtina demək deyil. Əksinə, qanunvericilikdəki formulun özündə milli xarakter və dünyəvilik yanaşı təqdim olunur. Bundan əlavə, qaydalar Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlər zamanı milli geyimdən və onun elementlərindən istifadəyə xüsusi olaraq icazə verir. Beləliklə, dövlət aydın sərhəd müəyyən edir: mədəniyyətimizə və mənəvi irsimizə hörmət - birmənalı şəkildə bəli; dövlət məktəbinin müxtəlif ideoloji və dini kimliklərin nümayiş etdirildiyi məkana çevrilməsi - xeyr. Bu fərq təsadüfi deyil. Milli geyim dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq Azərbaycanın bütün vətəndaşlarının ortaq irsidir. Dini simvol isə konkret dini konfessiyaya mənsubiyyəti ifadə edir və müxtəlif dünyagörüşünə malik bütün uşaqlara açıq olan dövlət məktəbi bu məsələdə neytrallığını qoruyur. Bu, düzgün balansdır. Müasir Azərbaycan eyni zamanda həm öz İslam irsinə hörmət edən, vicdan və dini etiqad azadlığını təmin edən, həm də ciddi dünyəvi dövlət təhsil sistemi inkişaf etdirən ölkə ola bilər. Bu prinsiplər arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, müxtəlif inanclara malik vətəndaşların bərabərliyini məhz dünyəvi dövlət təmin edə bilər. Buna görə də yeni tələblərlə bağlı bütün müzakirələrin yalnız hicab məsələsinə gətirilib çıxarılmasının tərəfdarı deyiləm. Belə yanaşma qəbul edilmiş qərarın mahiyyətini əsassız şəkildə daraldır. Söhbət dövlət məktəbində vahid mədəniyyətin formalaşdırılmasından gedir: şagird müəyyən edilmiş məktəbli formasında gəlir; müəllim peşəkar dress-koda əməl edir; məktəb rəhbərliyi vahid qaydanı təmin edir; valideyn isə uşağın müəyyən edilmiş tələblərə əməl etməsinə görə məsuliyyət daşıyır. Hər kəs vahid sistemin bir iştirakçısıdır. Eyni zamanda, yeni normaların tətbiqində düşünülmüş və rasional yanaşma xüsusilə vacibdir. Məktəb xarici görünüşə dair tələbləri uşağın alçaldılması və ya münaqişə mənbəyinə çevirməməlidir. Maarifləndirmə, valideynlərlə dialoq, qaydaların hamıya eyni şəkildə tətbiqi və seçici münasibətə yol verilməməsi zəruridir. Normanın nüfuzu sərtliklə deyil, onun aydınlığı və ədalətli tətbiqi ilə möhkəmlənir. Nəticə etibarilə məktəbli forması məsələsi müasir Azərbaycan məktəbini necə görmək istədiyimizlə bağlı məsələdir. Elə bir məktəb ki, orada uşağın statusu ailəsinin geyimə xərclədiyi vəsaitlə deyil, onun biliyi və bacarıqları ilə müəyyən olunsun. Elə bir məktəb ki, müəllim öz nümunəsi ilə peşəkar mədəniyyət nümayiş etdirsin. Elə bir məktəb ki, orada milli dəyərlər təhsilin dünyəvi xarakteri ilə üzvi şəkildə uzlaşsın. Və elə bir məktəb ki, vahid qaydalar fərdiliyi məhdudlaşdırmasın, əksinə, hər bir uşağın fərdiliyinin bilik, bacarıq, zəhmət və nailiyyətlər vasitəsilə üzə çıxması üçün bərabər başlanğıc imkanları yaratsın. Məncə, yeni tələblərin əsas mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir", - deyə S.Fətəliyeva bildirib.