Cəmiyyət
120 illik adı dəyişdirilmiş, əhalisi qovulmuş Azərbaycan yurdu - Güllübulaq - Foto/Video
Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək. Oxu.Az xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Qərbi Azərbaycanın Güllübulaq kəndi haqqındadır.
Adları: Kənd ən azı 120 il ərzində Güllübulaq adını daşıyıb. 2006-cı ildə Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində kəndin adı Byurakn olaraq dəyişdirilib. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Şirak vilayətinin tərkibindədir.
1877-1878-ci illər Rus-türk müharibəsi ərəfəsində kənd Osmanlı İmperiyasının Qars sancağının tərkibində olub. Müharibənin nəticələrinə əsasən, Osmanlı İmperiyasının Qarsı, Ərdəhanı və Batumu (indiki Batumini) Rusiyaya güzəştə getməyə məcbur olduğu Berlin müqaviləsi bağlanıb. Çar Rusiyası dövründə kənd Qars vilayətinin Qars dairəsinə aid olub. Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1914-cü ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar. Ayrı-ayrı mənbələrdə onlar qarapapaqlar (azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu) kimi göstəriliblər.
1886-cı il ailələr üzrə siyahılardan çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu: 1886-cı ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 673 nəfər yaşayıb. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1897-ci ildə kənddə 958 nəfər yaşayıb, onlardan 955 nəfəri azərbaycanlıların əcdadları olub.
Qars vilayətinin 1902-ci ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1901-ci ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 975 nəfər yaşayıb. Qars vilayətinin 1904-cü ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1903-cü ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 996 nəfər yaşayıb. Qars vilayətinin 1906-cı ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1905-ci ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1016 nəfər yaşayıb. 1909-cu ilə olan Qafqaz təqvimi:
1907-ci ildə kənddə 1020 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. Qars vilayətinin 1910-cu ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1909-cu ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1023 nəfər yaşayıb. 1912-ci ilə olan Qafqaz təqvimi: 1911-ci ildə kənddə 1046 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. Qars vilayətinin 1914-cü ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1913-cü ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1097 nəfər yaşayıb. 1915-ci ilə olan Qafqaz təqvimi:
1914-cü ildə kənddə 1137 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. 29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan, indiki Yerevan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə: Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o dövrdə Osmanlı imperiyasına) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb. 1919-1920-ci illərdə erməni hərbi dəstələri və birinci Ermənistan Respublikasının qoşunları Rusiya işğalına qədər Osmanlı imperiyasına məxsus olmuş Qars vilayətində müsəlmanlara qarşı etnik təmizləmə həyata keçiriblər. Etnik təmizləmə İrəvan quberniyasında da, o cümlədən Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda baş verib. Bu dövrdə kəndin əhalisi kəskin şəkildə azalıb. Bu, əvvəlki illərin məlumatlarını 1922-ci il sovet Ermənistanı əhalisinin siyahıyaalınmasının nəticələri ilə müqayisə etdikdə görünür.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1922-ci ildə kənddə 826 yaşayıb, onlardan 791 nəfəri azərbaycanlı olub. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə ölkədə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Bir tərəfdə Ermənistan SSR, Azərbaycan SSR və Gürcüstan SSR, digər tərəfdə Türkiyə olmaqla bağlanmış 1921-ci il Qars müqaviləsinə əsasən, kənd sovet Ermənistanının tərkibinə daxil olub. 1930-cu ildən kənd sonralar Amasiya adlandırılmış Ağbaba rayonunun tərkibində olub. Erməni mənbələrinin məlumatına görə, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər, əsasən, azərbaycanlılar yaşayıblar. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1926-cı ildə kənddə 1142 nəfər yaşayıb, onlardan 1134 nəfəri azərbaycanlı olub. 1931-ci ildə kənddə 1279 nəfər yaşayıb, onlardan 1268 nəfəri azərbaycanlı olub. Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisi:
1959-cu ildə kənddə 1631 nəfər, əsasən, azərbaycanlılar yaşayıblar. Akopyan T.X., Məlik-Baxşyan St.T., Barseqyan O.X. Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti: 1970-ci ildə kənddə 2459 nəfər yaşayıb. 1979-cu ildə kənddə 2580 nəfər yaşayıb. 1989-cu ildə kənddə hamısı azərbaycanlı olmaqla 305 nəfər yaşayıb. 1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar. 2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlər zamanı kənddə bir hissəsi salamat olan onlarla məzar daşlarının qaldığı azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib. Azərbaycanlıların qovulmasından sonra qəbiristanlıqda erməniləri dəfn etməyə başlayıblar, bunu XXI əsrdən əvvələ aid olmayan məzar daşları sübut edir.
Adları: Kənd ən azı 120 il ərzində Güllübulaq adını daşıyıb. 2006-cı ildə Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində kəndin adı Byurakn olaraq dəyişdirilib. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Şirak vilayətinin tərkibindədir.
1877-1878-ci illər Rus-türk müharibəsi ərəfəsində kənd Osmanlı İmperiyasının Qars sancağının tərkibində olub. Müharibənin nəticələrinə əsasən, Osmanlı İmperiyasının Qarsı, Ərdəhanı və Batumu (indiki Batumini) Rusiyaya güzəştə getməyə məcbur olduğu Berlin müqaviləsi bağlanıb. Çar Rusiyası dövründə kənd Qars vilayətinin Qars dairəsinə aid olub. Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1914-cü ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar. Ayrı-ayrı mənbələrdə onlar qarapapaqlar (azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu) kimi göstəriliblər.
1886-cı il ailələr üzrə siyahılardan çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu: 1886-cı ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 673 nəfər yaşayıb. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1897-ci ildə kənddə 958 nəfər yaşayıb, onlardan 955 nəfəri azərbaycanlıların əcdadları olub.
Qars vilayətinin 1902-ci ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1901-ci ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 975 nəfər yaşayıb. Qars vilayətinin 1904-cü ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1903-cü ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 996 nəfər yaşayıb. Qars vilayətinin 1906-cı ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1905-ci ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1016 nəfər yaşayıb. 1909-cu ilə olan Qafqaz təqvimi:
1907-ci ildə kənddə 1020 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. Qars vilayətinin 1910-cu ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1909-cu ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1023 nəfər yaşayıb. 1912-ci ilə olan Qafqaz təqvimi: 1911-ci ildə kənddə 1046 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. Qars vilayətinin 1914-cü ilə olan yaddaş kitabçası və ünvan-təqvimi: 1913-cü ildə kənddə hamısı qarapapaqlar olmaqla 1097 nəfər yaşayıb. 1915-ci ilə olan Qafqaz təqvimi:
1914-cü ildə kənddə 1137 nəfər, əsasən, qarapapaqlar yaşayıblar. 29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan, indiki Yerevan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə: Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o dövrdə Osmanlı imperiyasına) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb. 1919-1920-ci illərdə erməni hərbi dəstələri və birinci Ermənistan Respublikasının qoşunları Rusiya işğalına qədər Osmanlı imperiyasına məxsus olmuş Qars vilayətində müsəlmanlara qarşı etnik təmizləmə həyata keçiriblər. Etnik təmizləmə İrəvan quberniyasında da, o cümlədən Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda baş verib. Bu dövrdə kəndin əhalisi kəskin şəkildə azalıb. Bu, əvvəlki illərin məlumatlarını 1922-ci il sovet Ermənistanı əhalisinin siyahıyaalınmasının nəticələri ilə müqayisə etdikdə görünür.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1922-ci ildə kənddə 826 yaşayıb, onlardan 791 nəfəri azərbaycanlı olub. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə ölkədə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Bir tərəfdə Ermənistan SSR, Azərbaycan SSR və Gürcüstan SSR, digər tərəfdə Türkiyə olmaqla bağlanmış 1921-ci il Qars müqaviləsinə əsasən, kənd sovet Ermənistanının tərkibinə daxil olub. 1930-cu ildən kənd sonralar Amasiya adlandırılmış Ağbaba rayonunun tərkibində olub. Erməni mənbələrinin məlumatına görə, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər, əsasən, azərbaycanlılar yaşayıblar. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1926-cı ildə kənddə 1142 nəfər yaşayıb, onlardan 1134 nəfəri azərbaycanlı olub. 1931-ci ildə kənddə 1279 nəfər yaşayıb, onlardan 1268 nəfəri azərbaycanlı olub. Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisi:
1959-cu ildə kənddə 1631 nəfər, əsasən, azərbaycanlılar yaşayıblar. Akopyan T.X., Məlik-Baxşyan St.T., Barseqyan O.X. Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti: 1970-ci ildə kənddə 2459 nəfər yaşayıb. 1979-cu ildə kənddə 2580 nəfər yaşayıb. 1989-cu ildə kənddə hamısı azərbaycanlı olmaqla 305 nəfər yaşayıb. 1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar. 2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlər zamanı kənddə bir hissəsi salamat olan onlarla məzar daşlarının qaldığı azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib. Azərbaycanlıların qovulmasından sonra qəbiristanlıqda erməniləri dəfn etməyə başlayıblar, bunu XXI əsrdən əvvələ aid olmayan məzar daşları sübut edir.
Mənbə
oxu.az
