Siyasət
Qərbi Azərbaycanın yaddaş izləri: Kiçik Məzrə kəndinin tarixi - Foto/Video
Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək. Oxu.Az xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Kiçik Məzrə kəndi haqqındadır.
Rusiya İmperiyasının sənədlərində və 19-cu və 20-ci əsrin birinci üçdə birinə aid digər yazılı mənbələrdə müasir azərbaycanlıların əcdadları müxtəlif terminlərlə xatırlanırdı: "tatarlar", "Qafqaz tatarları", "türklər" və ya "müsəlmanlar". Bu layihənin hazırlanmasında istifadə edilən bəzi mənbələrdə onlar "türklər", "türk-tatarlar", "islamçılar" və ya "müsəlmanlar" kimi də adlandırılırdı. Bundan sonra 1920-ci ildən əvvəlki dövr üçün "azərbaycanlıların əcdadları", sonrakı dövr üçün isə "azərbaycanlılar" termini istifadə olunacaq. Adları: XIX əsrin əvvəllərindən əvvəlki dövrə aid mənbələrdə Mazra adlı bir kənddən bəhs olunur, sonrakı dövrə aid sənədlərdə isə artıq iki ayrı yaşayış məntəqəsi qeyd olunur: Mazra Bolşaya (indiki Metz-Masrik) və Kiçik Məzrə (indiki Pokr-Masrik). 1991-ci ilin aprel ayında Ermənistanda erməniləşdirmə və Azərbaycan irsinin məhv edilməsi siyasətinin bir hissəsi olaraq Kiçik Məzrə kəndinin adı dəyişdirilərək Pokr-Masrik adlandırıldı. 1995-ci ildən kənd Ermənistan Respublikasının Geğarkunik rayonunun bir hissəsidir. 1724-cü il Konstantinopol müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının ərazisi Rusiya tərəfindən Osmanlı İmperiyasının mülkü kimi tanınıb. 1728-ci ildə Osmanlı rəsmiləri yaşayış məntəqələrinin adlarını sadalayan "İrəvan əyalətinin vahid reyestri"ni tərtib etdilər. Bu sənəddə bir kənddən, Məzrədən bəhs olunur.
XVIII əsrin ortalarından Rusiya istilasına qədər kəndin ərazisi İrəvan xanlığının Göyçə mahalının bir hissəsi idi. 1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığının ərazisini işğal etdi. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi onun Rusiya imperiyasına daxil edilməsini təmin etdi . Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Novobayazetski rayonunun bir hissəsi idi. 1829-1832-ci illər arasında Rusiya hakimiyyətinin xahişi ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin masaüstü araşdırması tərtib edilmişdir. Sənəddə deyilir ki, Kiçik Məzrə kəndində 227 nəfər yaşayırdı və onların hamısı Azərbaycan əsilli idi . Erməni mənbələrində də qeyd olunan çarizm dövrünün statistik məlumatlarına görə, 1915-ci ildən əvvəl müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb. Qafqaz haqqında məlumat toplusu:
1873-cü ildə kənddə 675 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi . 1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların xülasəsi: 1886-cı ildə kənddə 978 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1897-ci ildə kənddə 1200 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1909-cu il üçün Qafqaz təqvimi: 1906-cı ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1658 nəfər yaşayırdı. 1908-ci il üçün İrəvan quberniyasının xatirə kitabı:
1908-ci ildə kənddə 1658 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi: 1911-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1700 nəfər yaşayırdı. 1916-cı il üçün Qafqaz təqvimi: 1915-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1373 nəfər yaşayırdı. 1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) hökuməti indiki İrəvan adlanan İrəvanı və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə getdi. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradıldı. Artıq mövcudluğunun ilk aylarında qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə ( O vaxtkı Osmanlı İmperiyası) ərazi iddiaları irəli sürməyə başladı . 1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, eləcə də digər ərazilərdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhalisinə qarşı etnik təmizləmə həyata keçirmişdir.
Arxiv sənədlərinə görə, 1919-cu il aprelin ortalarında Kiçik Məzrə kəndində erməni qoşunları tərəfindən qırğın törədilmiş və kəndin özü dağıdılmışdır. Etnik təmizləmənin nəticələrini kəndin əvvəlki illərdəki türk sakinlərinin sayını 1922-ci il Sovet Ermənistanının siyahıyaalınmasına əsasən onların sayı ilə müqayisə etsək, aydın görmək olar. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1922-ci ildə kənddə 359 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda Sovet hakimiyyəti elan edildi və 1921-ci ildə ölkədə nəhayət kommunist rejimi quruldu. 1930-cu ildən kənd Basargeçar rayonunun bir hissəsi idi və 1969-cu ildə Vardenis adlandırıldı. Erməni mənbələrinə görə, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlılar yaşayıblar.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1926-cı ildə kənddə 659 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 653-ü azərbaycanlı idi. 1931-ci ildə kənddə 912 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1948-1953-cü illər arasında Sovet hakimiyyəti Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiya olunmuş azərbaycanlıları həyata keçirmişdir. Nəticədə, Kiçik Məzrə kəndinin bəzi sakinləri zorla Azərbaycanın Mirbəşir rayonuna (indiki Tərtər rayonu) köçürülmüşdür. Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. 1831-1959-cu illər üçün Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi: 1959-cu ildə kənddə əsasən azərbaycanlılardan ibarət 1110 nəfər yaşayırdı. Akopyan T.X., Melik-Baxşyan küç.T., Barseqyan O.X. Ermənistan və ətraf bölgələrin toponimləri lüğəti: 1970-ci ildə kəndin əhalisi 1652 nəfər idi. 1979-cu ildə kəndin əhalisi 1831 nəfər idi . 1989-cu ildə kənddə 351 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Qarabağa ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin pisləşməsi nəticəsində nəhayət ki, azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən qovuldular. 2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər "İtirilmiş Sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində, ucqar dağlıq ərazilər də daxil olmaqla, Ermənistanda geniş sahə işləri aparılaraq, Azərbaycan irs abidələrinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həyata keçirilib. Bu iş zamanı bir kənddə dağıdılmış və təhqir olunmuş məzar daşları olan bir Azərbaycan qəbiristanlığı aşkar edilib. Materialın hazırlanması zamanı istifadə olunan mənbələr: Yuxarıdakı məlumatların əsaslandırılması üçün 32 ayrıca mənbə istifadə edilib. Bunların sırasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, Riçard Hovannisyanın "The Republic of Armenia" əsəri və digər sənədlər var. Bundan əlavə, Ərəfsə ilə bağlı 17 vizual material yerləşdirilib. Xüsusi qeyd: Bu layihənin videomaterialları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.
Rusiya İmperiyasının sənədlərində və 19-cu və 20-ci əsrin birinci üçdə birinə aid digər yazılı mənbələrdə müasir azərbaycanlıların əcdadları müxtəlif terminlərlə xatırlanırdı: "tatarlar", "Qafqaz tatarları", "türklər" və ya "müsəlmanlar". Bu layihənin hazırlanmasında istifadə edilən bəzi mənbələrdə onlar "türklər", "türk-tatarlar", "islamçılar" və ya "müsəlmanlar" kimi də adlandırılırdı. Bundan sonra 1920-ci ildən əvvəlki dövr üçün "azərbaycanlıların əcdadları", sonrakı dövr üçün isə "azərbaycanlılar" termini istifadə olunacaq. Adları: XIX əsrin əvvəllərindən əvvəlki dövrə aid mənbələrdə Mazra adlı bir kənddən bəhs olunur, sonrakı dövrə aid sənədlərdə isə artıq iki ayrı yaşayış məntəqəsi qeyd olunur: Mazra Bolşaya (indiki Metz-Masrik) və Kiçik Məzrə (indiki Pokr-Masrik). 1991-ci ilin aprel ayında Ermənistanda erməniləşdirmə və Azərbaycan irsinin məhv edilməsi siyasətinin bir hissəsi olaraq Kiçik Məzrə kəndinin adı dəyişdirilərək Pokr-Masrik adlandırıldı. 1995-ci ildən kənd Ermənistan Respublikasının Geğarkunik rayonunun bir hissəsidir. 1724-cü il Konstantinopol müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının ərazisi Rusiya tərəfindən Osmanlı İmperiyasının mülkü kimi tanınıb. 1728-ci ildə Osmanlı rəsmiləri yaşayış məntəqələrinin adlarını sadalayan "İrəvan əyalətinin vahid reyestri"ni tərtib etdilər. Bu sənəddə bir kənddən, Məzrədən bəhs olunur.
XVIII əsrin ortalarından Rusiya istilasına qədər kəndin ərazisi İrəvan xanlığının Göyçə mahalının bir hissəsi idi. 1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığının ərazisini işğal etdi. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi onun Rusiya imperiyasına daxil edilməsini təmin etdi . Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Novobayazetski rayonunun bir hissəsi idi. 1829-1832-ci illər arasında Rusiya hakimiyyətinin xahişi ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin masaüstü araşdırması tərtib edilmişdir. Sənəddə deyilir ki, Kiçik Məzrə kəndində 227 nəfər yaşayırdı və onların hamısı Azərbaycan əsilli idi . Erməni mənbələrində də qeyd olunan çarizm dövrünün statistik məlumatlarına görə, 1915-ci ildən əvvəl müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb. Qafqaz haqqında məlumat toplusu:
1873-cü ildə kənddə 675 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi . 1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların xülasəsi: 1886-cı ildə kənddə 978 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1897-ci ildə kənddə 1200 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1909-cu il üçün Qafqaz təqvimi: 1906-cı ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1658 nəfər yaşayırdı. 1908-ci il üçün İrəvan quberniyasının xatirə kitabı:
1908-ci ildə kənddə 1658 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi: 1911-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1700 nəfər yaşayırdı. 1916-cı il üçün Qafqaz təqvimi: 1915-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 1373 nəfər yaşayırdı. 1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) hökuməti indiki İrəvan adlanan İrəvanı və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə getdi. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradıldı. Artıq mövcudluğunun ilk aylarında qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə ( O vaxtkı Osmanlı İmperiyası) ərazi iddiaları irəli sürməyə başladı . 1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, eləcə də digər ərazilərdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhalisinə qarşı etnik təmizləmə həyata keçirmişdir.
Arxiv sənədlərinə görə, 1919-cu il aprelin ortalarında Kiçik Məzrə kəndində erməni qoşunları tərəfindən qırğın törədilmiş və kəndin özü dağıdılmışdır. Etnik təmizləmənin nəticələrini kəndin əvvəlki illərdəki türk sakinlərinin sayını 1922-ci il Sovet Ermənistanının siyahıyaalınmasına əsasən onların sayı ilə müqayisə etsək, aydın görmək olar. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1922-ci ildə kənddə 359 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda Sovet hakimiyyəti elan edildi və 1921-ci ildə ölkədə nəhayət kommunist rejimi quruldu. 1930-cu ildən kənd Basargeçar rayonunun bir hissəsi idi və 1969-cu ildə Vardenis adlandırıldı. Erməni mənbələrinə görə, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlılar yaşayıblar.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1926-cı ildə kənddə 659 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 653-ü azərbaycanlı idi. 1931-ci ildə kənddə 912 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1948-1953-cü illər arasında Sovet hakimiyyəti Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiya olunmuş azərbaycanlıları həyata keçirmişdir. Nəticədə, Kiçik Məzrə kəndinin bəzi sakinləri zorla Azərbaycanın Mirbəşir rayonuna (indiki Tərtər rayonu) köçürülmüşdür. Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. 1831-1959-cu illər üçün Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi: 1959-cu ildə kənddə əsasən azərbaycanlılardan ibarət 1110 nəfər yaşayırdı. Akopyan T.X., Melik-Baxşyan küç.T., Barseqyan O.X. Ermənistan və ətraf bölgələrin toponimləri lüğəti: 1970-ci ildə kəndin əhalisi 1652 nəfər idi. 1979-cu ildə kəndin əhalisi 1831 nəfər idi . 1989-cu ildə kənddə 351 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1980-ci illərin sonlarında Ermənistanın Qarabağa ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin pisləşməsi nəticəsində nəhayət ki, azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən qovuldular. 2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər "İtirilmiş Sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində, ucqar dağlıq ərazilər də daxil olmaqla, Ermənistanda geniş sahə işləri aparılaraq, Azərbaycan irs abidələrinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həyata keçirilib. Bu iş zamanı bir kənddə dağıdılmış və təhqir olunmuş məzar daşları olan bir Azərbaycan qəbiristanlığı aşkar edilib. Materialın hazırlanması zamanı istifadə olunan mənbələr: Yuxarıdakı məlumatların əsaslandırılması üçün 32 ayrıca mənbə istifadə edilib. Bunların sırasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, Riçard Hovannisyanın "The Republic of Armenia" əsəri və digər sənədlər var. Bundan əlavə, Ərəfsə ilə bağlı 17 vizual material yerləşdirilib. Xüsusi qeyd: Bu layihənin videomaterialları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.
Mənbə
oxu.az
Oxşar Xəbərlər
