Ağkəndlə bağlı üzə çıxan həqiqətlər: Erməni mənbələri bu kənd barədə nəyi etiraf edir? - Foto/Video

Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır. "Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək. Oxu.Az xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Ağkənd haqqındadır.

Rus İmperiya mənbələrində kənd Ağkənd kimi xatırlanırdı. Sovet dövründə Axkənd yazılışı qəbul edildi və 1968-ci ilə qədər istifadə edildi. Həmin il Ermənistanda erməniləşdirmə və Azərbaycan irsinin silinməsi siyasətinin bir hissəsi olaraq kəndin adı dəyişdirilərək Aqnyadzor adlandırıldı. 1995-ci ildən kənd Ermənistan Respublikasının Vayots-Dzor bölgəsinin bir hissəsidir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya istilasına qədər kəndin ərazisi Naxçıvan xanlığının Dərələgöz mahalının bir hissəsi idi. 1827-ci ildə Rusiya Naxçıvan xanlığının ərazisini işğal etdi və 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi onun Rusiya imperiyasına daxil edilməsini təmin etdi. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz rayonunun bir hissəsi idi. 1829-1832-ci illər arasında Rusiya hakimiyyətinin xahişi ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin masaüstü araşdırması tərtib edilmişdir. Sənəddə deyilir ki, Ağkənd kəndində 200-dən çox insan yaşayırdı və onların hamısı Azərbaycan əsilli idi. Erməni mənbələrində də qeyd olunan çarizm dövrünün statistik məlumatlarına görə, 1914-cü ildən əvvəl müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
Qafqaz haqqında məlumat toplusu: 1873-cü ildə kənddə 498 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya bölgəsinin əhalisi haqqında statistik məlumatların xülasəsi: 1886-cı ildə kənddə 546 nəfər yaşayırdı və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1897-ci ildə kənddə 670 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1908-ci il üçün İrəvan quberniyasının xatirə kitabı: 1908-ci ildə kənddə 918 nəfər yaşayırdı ki, onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları idi. 1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi: 1911-ci ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 918 nəfər yaşayırdı. 1915-ci il üçün Qafqaz təqvimi: 1914-cü ildə kənddə əsasən azərbaycanlıların əcdadları olan 618 nəfər yaşayırdı.
29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikası (ADR) hökuməti İrəvanı və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə getdi. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradıldı. Artıq mövcudluğunun ilk aylarında qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o vaxtkı Osmanlı İmperiyası) ərazi iddiaları irəli sürməyə başladı. 1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun Partiyası İrəvan quberniyasında, eləcə də digər ərazilərdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhalisinə qarşı etnik təmizləmə həyata keçirib. Ağkənd sakinlərinin etnik təmizləməyə məruz qalması kənddə türk sakinlərinin sayının kəskin şəkildə azalması ilə sübut olunur. Bu, əvvəlki illərin məlumatlarını 1922-ci il Sovet Ermənistanı siyahıyaalmasının nəticələri ilə müqayisə etdikdə aydın görünür.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1922-ci ildə kənddə 106 nəfər yaşayırdı, onların hamısı azərbaycanlı idi. 1920-ci ilin sonunda Ermənistanda Sovet hakimiyyəti elan edildi və 1921-ci ildə ölkədə nəhayət kommunist rejimi quruldu. Kənd sonradan Keşişkənd, Mikoyan və Yeğeqnadzor adlarını daşıyan Dərələgöz rayonunun bir hissəsi idi. Erməni qəzetinin məlumatına görə, 1925-ci ildə rayon rəhbərliyinin əmri ilə qonşu erməni kəndlərindən təxminən 155 nəfər 145 nəfərin yaşadığı Ağkəndə köçürülüb. Erməni mənbələrinə görə, 1980-ci illərin sonlarına qədər kənddə azərbaycanlılar və ermənilər birlikdə yaşayıblar. Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931): 1926-cı ildə kənddə 300 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 126-sı azərbaycanlı idi. 1931-ci ildə kənddə 464 nəfər yaşayırdı, onlardan 167-si azərbaycanlı idi. Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. 1831-1959-cu illər üçün Ermənistan SSR-in yaşayış məntəqələri və əhalisi: 1959-cu ildə kənddə əsasən ermənilərdən ibarət 593 nəfər yaşayırdı. Akopyan T.X., Melik-Baxşyan küç.T., Barseqyan O.X. Ermənistan və ətraf bölgələrin toponimləri lüğəti: 1970-ci ildə kənddə əsasən ermənilərdən ibarət 502 nəfər yaşayırdı. 1979-cu ildə kənddə əsasən ermənilərdən ibarət 478 nəfər yaşayırdı. 1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin pisləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən qovuldular. 1879-cu ildə nəşr olunmuş "Qafqaz haqqında məlumat toplusu"nda qeyd olunur ki, kənddə iki karvansara və mənbədə göstərildiyi kimi, "müəyyən bir Sülema tərəfindən" tikilmiş qədim qalanın xarabalıqları var idi.
2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər "İtirilmiş Sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində, ucqar dağlıq ərazilər də daxil olmaqla, Ermənistanda geniş sahə işləri aparılaraq, Azərbaycan irs abidələrinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi həyata keçirilib. İş zamanı kənddə 14-cü əsrə - İlhakul sülaləsi dövrünə aid bir karvansara aşkar edilib. Hazırda bu abidə Ermənistan mədəni irsinin bir hissəsi kimi təqdim olunur. Materialın hazırlanması zamanı istifadə olunan mənbələr: Yuxarıdakı məlumatların əsaslandırılması üçün 24 ayrıca mənbə istifadə edilib. Bunların sırasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, Riçard Hovannisyanın "The Republic of Armenia" əsəri və digər sənədlər var. Bundan əlavə, Ağkəndlə bağlı 58 vizual material yerləşdirilib. Xüsusi qeyd: Bu layihənin videomaterialları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.
{{gallery}}